ENERGETIKA SENAGATYNYŇ MESELELERINE SANLY TEHNOLOGIÝALARY ORNAŞDYRMAK

Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ýurdumyzda ähli ugurlardaky ösüşiň iň wajyp şerti hökmünde milli ykdysadyýetimiziň aýrlylmaz bölegi bolan energetika pudagyna uly üns berilýär. Häzirki döwürde bu pudaga kämil tehnolo-giýalaryň ornaşdyrylmagy dolandyryş ulgamynyň netijeliligini artdyrmaga mümkinçilik döredýär. Şeýle tehnologiýalaryň biri hem sanly geoulgamlar bolup, işiň maksady Türkmenistanda gaýtadan dikeldilýän-ýel energetika ulgamynyň mümkinçiliklerini bahalandyrmagy üpjün ediji sanly tehnologiýany döretmekden we ony ulgamyň dürli maksatly meselelerine ornaşdyrmakdan ybarat.

Sanly tehnologiýalary bu ugra ornaşdyrmak Türkmenistanda gaýtadan dikel-dilýän ýel energiýa çeşmelerini amatly we netijeli ulanmaga, energiýa üpjünçiligini berkitmäge, önümçiligiň tygşytlylygyny gazanmaga, ekologiýanyň goragyny üpjün etmäge ýol açar.

Netijede, bahalandyrmalary peýdalanyp gaýtadan dikeldilýän ýel energetikasy üçin sanly tehnologiýalary taýýarlamaga mümkinçilik berjek sanly geoulgamy saýlap almaly we zerur bolan sanly tehnologiýany işläp taýýarlamaly.

Ýel energiýasyna bolan zerurlyk halkara derejesinde artmak bilen uly möçberde tehnologiki we tehniki çözgütler hödürlenip, gaýtadan dikledilýän energiýany netijeli peýdalanmagyň birnäçe mümkinçilikleri döreýär.

Gaýtadan dikeldilýän energetika ekologiki taýdan arassalygy, emele getirijileriniň ýönekeýligi bilen tapawutlanýar. Bu ulgamda sebitleri elektrik energiýasy bilen üpjün etmek mümkinçiligi we peýdalanmagyň usullary bilen baglanyşykly meseleler uly orun eýeleýär [1].Ilkinji nobatda, bu meseläni çözmek üçin uly möçberli giň maglumat toplumlaryny döretmek zerur. Bu maglumat toplumlary degişli sebitiň tebigaty, klimaty bilen baglanyşykly maglumatlary we geoykdysady görkezijileri özünde jemlemeli.Bulardan başga-da bu maglumat toplumlaryny ýygnamak, özleşdirmak, görkezmek meselelerini çözmäge mümkinçilik berýän serişdeleri ulanmak zerur. Olar köptaraply seljerilmeleriniň üsti bilen durnukly baha bermek we hasaplama derňewleri geçirmek mümkinçiligini döredýär.

Şeýlelikde, netijeler dürli energiýa çeşmeleriniň toplumlaýyn görkezijilerini elýeterli edýär. Sebäbi belli bir nokatlarda ylalaşykly ýel energiýa desgalaryny ulanmak ýa-da birnäçe ýel energeiýa desgalaryny gurmak amatly bolýar. Ýüze çykýan meselelerden sanly tehnologiýalary gaýtadan dikeldilýän energetika ulga-myna ornaşdyrmagyň wajyplygy aýdyňlaşýar. Bu meseleler bilen baglanyşykly häzirki zaman sanly tehnologiýalar öz mümkinçiliklerini peýdalanmaga giň ýol açyp, olar giňden ýaýran tehnologiýalaryň hataryndadyr. Ol tehnologiýalar halk hojalygynyň dürli pudaklarynyň, şol sanda energiýa ulgamynyň meselelerini çözmekde netijeli peýdalanylar.

Sanly tehnologiýalar - bu ulgamyň taslamalaryny ýola goýmakda ýüze çykýan meselelerini çözmage mümkinçilik döredýär. Şeýle tehnologiýalar gaýtadan dikeldilýän-ýel energetika ulgamynyň sebitleri elektrik energiýasy bilen üpjün etmek mümkinçiligine we peýdalylygyna baha berip, ulgam bilen baglanyşykly maglumatlary seljermäge, saklamaga, özleşdirmäge we olary zerurlyga görä almaga mümkinçilik döredýär. Bu tehnologiýa sanly maglumatlar toplumynyň üstünde geçirilýän amallary awtomatlaşdyrmaga mümkinçilik berýär. Sanly tehnologiýalar tekizlikde şekillendirmäge degişli maglumatlary özleşirmek bilen bir hatarda, ýel energiýa desgalarynyň gurluşygyny meýilnamalaşdyrmaga mümkinçilik döredýär. Adatça, ýel energiýa desgalaryny gurmak üçin ýer saýlananda 1-2 ýylyň dowamynda ýeliň energetiki görkezijilerini gözegçilikde saklap we seljerip, sanly tehnologiýanyň üsti bilen iki ölçegli geogiňişlik görnüşde maglumatlary alyp bolýar. Şeýlelikde, netije gysga wagtda çykarylýar. Hakykatdan hem, gaýtadan dikeldilýän-ýel energiýa desgalaryny gurmak üçin ýer saýlananda sanly tehnologiýa ulgam bilen baglanyşykly dürli maglumatlara baha bermek we seljermek, garaşylýan netijä baha berip, ýel energiýa desgalaryny gurmak üçin ýer saýlananda we ol ýerleriň toplumyndan has amatlysyny saýlamaga ýardam bermek şertlerini kanagatlandyrmak zerurdyr [2].

Bu ulgamlar köptaraply bolup, ol sanly ulgamlaryň döredilişini we gaýtadan işlenişini, dürli ölçemeleriň we hasaplamalaryň ýerine ýetirilişini, üç ölçegli modelleri gurmagy, rastr maglumatlaryň üstünde işlemegi, sanly we çap edilen görnüşinde grafiki resminamalary taýýarlamagyň usullaryny, şeýle hem sanly maglumatlar toplumy bilen işlemegiň gurallaryny özünde jemleýärler.

Hakyky obýektlere we serişdelere degişli informasiýalar giňişlik düzüjini saklaýar. Giňişlik babatda tebigy baýlyklar, ýer bölekleri, geologiki we beýleki maglumatlar saklanýar [3].

Sanly tehnologiýa ýönekeý ulgamlaryň esasy kemçiliklerini, ýagny olaryň hereketsizligini we maglumat göteriji ýaly sygymlylygynyň çäklenmesini ýeňip geçip, sanly obýektleşdirmegiň has täze ýollaryny hödürleýär. Bu tehnologiýa degişli pursatda gyzyklandyrýan obýektleri we olaryň köplügini almaga (ekrana ýa-da kagyzyň ýüzünde) mümkinçilik döredýär.

Gaýtadan dikeldilýän-ýel enegetika ulgamy üçin ýel energiýasynyň sanly tehnologiýasy Türkmenistanyň ýel energiýa derejesine baha bermekde uly ähmiýete eýedir.

Ýel energiýasynyň sanly tehnologiýasy sebitiň ýel energiýa serişdelerini häsiýetlendirýän uzak ýyllaryň dowamynda gözegçilikde saklanan tejribeleriň, seljermeleriň, maglumatlaryň esasynda düzülen we ýeliň energiýasyny hasaplamaga mümkinçilik berýän maglumatlaryň toplumydyr.

Energiýanyň bu görnüşiniň sanly tehnologisy energiýa çeşmesi hökmünde häsiýetlendirýär we ony peýdalanmagyň mümkinçiliklerini aýdyň görkezýär. Bu tehnologiýa ýeliň tizligi, tizligiň gaýtalanyş ýygylygy, ýel akymynyň kuwwaty we gözegçilik desgalaryň açyklyk derejesi baradaky maglumatlary özünde jemlemek bilen çäklenmän, eýsem ol ýel energiýasyndan peýdalanmagyň ykdysady, ekologiki, durmuş taýdan wajyplylygyna baha bermekde uly orun eýeleýär [4].

Daşary ýurt tejribesine ýüzlensek, onda ABŞ, Daniýa, Ispaniýa, Hindistan, Niderlandlar, Beýik Britaniýa, Russiýa, Hytaý, Şwesiýa döwletleri käbir sebitleriň ýel energiýasy boýunça maglumat çeşmesini döretmekde uly tejribe toplapdyr [3].

Bu tejribeleriň netijelerini we ýeterlik köp wagtyň dowamynda ýurdumyzyň sebitleriniň ýel energetiki häsiýetnamalaryny seljermegiň netijesinde ýel energiýasynyň sanly tehnologiýasyny işläp düzmek mümkinçiligi döräp, ol tehnologiýadan peýdalanmagyň zerurlygy artýar.

Şeýle tehnologiýany döretmek üçin, halkara tejribelerine laýyklykda, ABŞ-nyň “NASA SSE” (“NASA Surface meteorology and solar energy”) açyk internet sahypasynda ýerleşdirilen ýeliň tizligi baradaky takyk maglumatlary ulanylýar [1; 3; 5]. Olar özünde gözegçilik-ölçeg obýektleriniň giňişlik görkezijilerini jemleýän barlaglaryň maglumatlaryny saklaýar. Şol maglumatlar öz içine 1983-2015-nji ýyllar aralygynda 8-16 metr beýiklikde geçirilen ölçegleriň netijelerini alýarlar.

Bu ulgamdaky hadysalaryň hasaplama çemeleşmeliriniň ýeliň orta tizligini degişli şertlerine laýyklykda, W.Ýu.Milewskiýniň Türkmenistanyň tebigy sebitlerini mahsus bolan toparlara bölmesinde alnan maglumatlary ýeliň intensiwligine umumy baha bermekde ulanmaklyga mümkinçilik döredýär [5; 8].Meseläniň obýekti boýunça hasaplama-derňew tejribeleri maglumat çeşmele-riniň giňişlik ýagdaýyna degişli görkezijisini kesgitlemekde W.Ýu.Milewskiýniň tablisasyny peýdalnmagyň amatlydygyny görkezýär. Şol sebäpli ýel energiýa potensialynyň esasy görkezijisi bolan ýel akymynyň kuwwatlylygyny W.Ýu.Milewskiýniň tablisasyny ulanyp kesgitlendi[6; 7] .

Şeýle hem bu analitiki serişdeleri ulanyp, ýurdumyz boýunça kesgitli nokatlaryň 16 metr beýikliginde ýel akymynyň kuwwatlylygyny bahalandyryldy. Ýel energiýasy üçin sanly tehnologiýany döretmek üçin Turkmenistanyň geologiki, toprak, howa görkezijileri we başga çeşmeler ulanylyp, bu maglumatlar ýel energiýa ulgamynyň görkezijileridir.

Ýel energiýa desgalaryny ýerleşdirmek üçin ýer saýlananda ýel energiýasynyň derejesini giňişlikde beýan etmek uly ähmiýete eýedir. Şonuň üçin Türkmenista-nyň ýel energiýa derejesiniň hasaplamalaryny 16-150 metr aralygyň dürli beýik-likleri üçin hem ýerine ýetirmek zerur bolup, tizlik boýunça hasaplamalary ulgam boýunça sebitleýin ölçegleriň netijelerini peýdalanylyp amala aşyryldy [5, 6].

Gaýtadan dikeldilýän energetika ulgamynda tehnologiki kämillikleri sanly tehnologiýalary ornaşdyrmagyň üsti bilen amala aşyrmak bolýar. Bu ulgamlarda döwürleýin tapawutlanmalary görmek we düzedişleri girizmek mümkin. Sanly tehnologiýalar düli maglumatlary bir umumy gurşawa jemlemek bilen çäklenmän, dürli obýektleşdirme serişdelerini hödürlemek bilen häsiýetlendirilýär. Netijede bolsa, maglumatlar tablisa ýa-da grafika görnüşine gelýär. Häzirki döwürde sebit serişdelerini özleşdirmek, dolandyrmak we kämilleşdirmek üçin sanly ulgamlar, sanly telekommunikasion ulgamlar giňden ulanylýar. Bu düzüjileriň özgerişi umumy sanly informasion gurşawy döretmäge mümkinçilik berip, dolandyryşyň täze görnüşiniň esasy bolup hyzmat edýär.

Bu tehnologiýa öwrenilýän mesele bilen baglanyşykly maglumatlary seljermäge, saklamaga, işlemäge we olary obýektleýin şekillendirmäge – beýan etmäge (wizuallaşdyrmaga) ukyplydyr. Tablisanyň mümkinçilik berýän seljemelerini we obýektleşdirmäni maglumatlar bazasynyň üstünde geçirilýän adaty amallar bilen awtomatiki amala aşyrmaga mümkinçilikleri döreýär.

Ulgamyň sanly tehnologiýasyny taýýarlamak üçin sanly ulgamdan peýdala-nyldy. Ol giňişlik maglumatlaryny ýygnamak, saklamak, suratlandyrmak, gaýta-dan işlemek we seljermek üçin niýetlenen geografiki informasion ulgamdyr [2].

Döredilýän sanly tehnologiýa – giňişlik maglumatlaryň beýan edilişi we seljermesi üçin ýokary derejeli üpjünçilik bolup durýar. Şol sebäpli netijeli nokatlar üçin iki ölçegli ulgamy döredilende wektorlaşdyrma usuly ulanyldy:(1-nji surat)

1-nji surat. Wektorlaşdyrma amalynyň netijesi

Wektorlașdyrma - bu grafiki maglumatlary rastr görnüșinden wektor keșbine geçirmek amalydyr. Şu ýagdaýda iki ölçegli ulgamdaky obýektleri formallașdyrmak, iki ölçegli ulgamdaky wektor obýektleri gatlaklar boýunça lokallaşdyrmaklygyň tipli häsiýetlerini we (nokatly, çyzykly, we meýdanly) tematikasyny tertipleșdirmek, iki ölçegli ulgamyň her bir obýektini goșmaça sanly we ýazgy hasiýetli, alamatly berlen maglumatlar bilen üpjün etmek ýaly birnäçe esasy meseleler çözülýär. Bu amaldan soňra, maglumatlary girizmek üçin tablisalar döredilýär we nokatlar iki ölçegli ulgamda kesgitlenýär.

Beýan edilen yzygiderlikde ýel akymynyň kuwwaty, açyklyk derejesi, geologiki, toprak, temperatura, howanyň çyglylygy, ýagynyň mukdary, goraghanalar bilen araçäkler ýaly maglumatlary öž içine alýan maglumatlar toplumyny döredip, hemme tablisalar ýapylýar.

Netijede, işde goýlan meselä laýyklykda, Türkmenistanda ýel energetika ulgamyny amatly paýdalanmagyň we özleşdirmegiň sanly tehnologiýasy taýýarlanylyp, ulanyşa ornaşdyrmagyň bütewi işjeñ görnüşi alyndy.

EDEBIÝAT

1. Marti I., Marchante M. Domingues J. “Application of a Staistical Method for Comparison of Different Grid Data Set: Scale and Grid Spatial Resolution Influence on the WASP model”. En Wind Energy for the next millennium. EWEC. 2009. Nice. France.

2. Ramonas A. Cartographic modeling in the geographic information systems: some questions of theory, methods of analysis // Geodesy in Car tography. - 2018. - №2.

3. Nick Jenkins, Ervin Bossany. Wind Energy handbook, John Wiley, Sons Ltd.,2014.

4. Nepesowa G., Magtymow A. Türkmenistanyň çäklerinde alternatiw energiýa çeşmelerini peýdalanmagyň ähmiýeti (Bathyz daglygynyň we belentliginiň mysalynda). Beýik Galkynyşlar zamanasynda ylym, tehnika we innowasion tehnologiýalar.//Halkara ylmy maslahatyň nutuklarynyň gysgaça beýany. – Aşgabat: Ylym, 2011. -396 sah.

5.The NASA Surface Meteorology and Solar Energy Data Set//2018. http://eosweb.larc.nasa.gov/sse/, http://wrdc.mgo.rssi.ru/

6. Сейиткурбанов C., Сергеев B. Ветроэнергетические режимы Туркмении, 1983 г.

7. Безруких П.П. Ветроэнергетика. (Справочное и методическое пособие). М.:-ИД «ЭНЕРГИЯ», 2010, 320 с.

8. Aşyrbaýew we başg. Energiýa tygşytlylygynyň esaslary. –A.: Ylym, 2018. -300 sah.



Çeşme: "Türkmenistanda ylym we tehnika" žurnaly, №1, 2021ý.

R.Agaýew

Türkmenistanyň Döwlet energetika institutynyň Maglumat tehnologiýalary kafedrasynyň uly mugallymy