TOR ARABAGLANŞYGYNDAKY KOMPÝUTERLERI DOLANDYRMAKDA “GÖZEGÇI” PROGRAMMASYNYŇ AÝRATYNLYKLARY

Hormatly Prezidentimiziň parasatly ýolbaşçylygynda häzirki wagtda ýurdumyzyň ähli künjeginde sanly bilim ulgamynyň, kompýuter tehnologiýalarynyň ornaşdyrylmagy bilen bir hatarda senagatyň ähli pudaklarynda döwrebap tehnologiýalar bilen baglanşykly giň mümkinçilikden peýdalanylýar.

Ylmyň we tehnikanyň ösmegi bilen, sebitde we halkara jemgyýetinde maglumat alyş-çalşygynyň möçberi barha giňelýär.

Häzirki zamanyň iň kämil maglumat enjamlary bolan kompýuterleri ulanmak arkaly maglumat alyş-çalşygyny amala aşyrmak ep-esli derejede ýeňilleşdirilendir. Şu mahala çenli, durmuşyň ähli pudaklary boýunça maglumat aly-çalşygynyň aglaba bölegi latyn grafikasynda düzülen kompýuterler arkaly amala aşyrylýar.

Türkmenistanda bilim ulgamy bilen bir hatarda, beýleki pudaklarda we önümçiliklerde kompýuter tehnologiýasyndan giňden peýdalanylýar. Kompýuterleri tor ulgamy arkaly özara baglanyşdyrmak bolsa, ähli babatda alnyp barylýan işleriň maglumat alyş-çalşygynyň yzygiderliligi, takyklylygy we wagt tarapdan tygşytlylygy bilen tapawutlandyrýar.

Ylaýta-da, kompýuter tehnologiýalarynyň ornaşdyrylan ýerlerinde işleri ýeňilleşdirmekde, wagt tygşytlamakda döredýän mümkinçiliklerini hem-de maliýe-ykdysady tarapdan artykmaçlyklaryny göz öňünde tutmak bilen, kompýuter tor ulgamyny gurnamaklyk işleri amala aşyrylýar. Elbetde, gurnalan tor ulgamyny dolandyrmak we ony gözegçilikde saklamak hem zerurdyr, sebäbi ol her bir ulanyjynyň ýerine ýetirmeli anyk işi bolup, olaryň özlerine berkidilen işlerden başga işler bilen meşgullanmazlygy gazanylmalydyr.

Ýokardaky aýdylanlary nazarda tutyp, makalada tor ulgamyna bagly bolan her bir kompýuteriň ekranyny görmek we ony dolandyrmak üçin, “Gözegçi” programmasy teklip edilýär.

1. “Gözegçi” programmasynyň esasy aýratynlyklarynyň biri hem, dolandyrylýan kompýuter ekranynyň asyl nusgasyny ýokary hilli, anyk, arassa, üýtgewsiz we düşnükli ýagdaýda görmegiň mümkindigidir. Müşderi kompýuterler öz ekranlarynyň serwer tarapyndan gözegçilikde saklanylýandygyndan habarsyzdyrlar, ýagny serwer tarapyndan syn edilýändigi barada müşderi kompýuterlerde hiç hili aňşyrma alamaty ýüze çykmaýar.

“Gözegçi” programmasyny gurnalan ýerli (lokal) tor ulgamynda ulanmak üçin, ol Delphi programmirleme dilinde döredildi [1].

Ýerli tor ulgamy – hat üsti we maglumat alyş-çalşygyny beýleki islendik görnüşinde amala aşyrmaga giň mümkinçilige eýe bolan önümçilikde, alnyp barylýan dürli işlerde peýdalanmak üçin, birnäçe kompýuterler arasyndaky gurnalan arabaglanşykdyr. Şol arabaglanşygyň mümkinçiliklerinden peýdalanmak üçin, dolandyrylýan maglumatlara we programma önümlerine hyzmat edýän içerki gulluga intranet ulgamy diýilýär.

“Gözegçi” programmasy kompýuter tor ulgamyna niýetlenip düzülendigi sebäpli, ony kompýuter tor arabaglanşygy giňden ulanylýan ýerlerde (orta, orta hünär, ýokary okuw mekdeplerinde, firmalarda, edaralarda, kärhanalarda, we ş.m.) peýdalanyp bolýar.

Müşderi kompýuterleriň her birinde alnyp barylýan işleriň hemmesini bir wagtyň dowamynda seretmek mümkinçiligine eýe bolan bu “Gözegçi” programmasy özboluşly aýratynlyklara eýedir. Resminama dolanşygynyň howpsuzlygy üçin, “Gözegçi” programmasynda işlenilende, serwer operatorynyň müşderi kompýuteriň işjeň ekranyny wagtlaýyn saklamak (müşderi kompýuteriň operatoryna elýetersiz etmek) we ony täzeden işe goýbermek, suratyny almak ýaly mümkinçilikleri bardyr.

2. Serwer (Server) bölümi – programmanyň bu bölümi, tor arabaglanşygyndaky kompýuterleri göz-astynda saklaýan serwer operatoryň kompýuterine ýüklenilmelidir.

“Gözegçi” programmasynyň iş penjiresi açylandan soňra, operator öz iş düzümine baglylykda, tor ulgamynyň sanawyna goşulan hemme kompýuter ulgamlaryny bir nokatda jemlemek üçin öňden berlen kompýuter salgylary (Internet Protocol) boýunça “Gözegçi” programmasynyň IP bölümine bir-birden girizmeli we ony “Sanawa goşmak” düwmesine basmak arkaly, tora birikdirilen kompýuterleri bir nokatda jemlemeli. Mysal üçin, görkezilişi ýaly (1-nji surat), müşderi kompýuterleriň IP salgysyny ýazyp, “Sanawa goşmak” düwmesine basmaly. Netijede, müşderi kompýuterleriň sanawyny görkezýän bölümine goşulýar.

Hemmesine baglanmak – düwmesine basmak bilen, sanawa goşulan müşderi kompýuterleriň hemmesine bir wagtyň dowamynda baglanmagy, şeýle-de, işjeň sahypa doly salgysy boýunça goşulmagy amala aşýar. Işjeň sahypa ornaşdyrylan müşderi kompýuterleriň kiçeldilen görnüşindäki ekran nusgasyny (operatora baglylykda) ulaldyp hem kiçeldip bilmek mümkinçiligine eýedir.

Baglanmak düwmesine basylanda, sanawda görkezilen müşderi kompýutere ýekelikde baglanmak amala aşyrylýar. Ýekelikde baglanmagyň ýene-de bir usuly sanawdaky IP salgysynyň üstüne syçanjygymyz bilen iki gezek basmakdyr. Şeýlelikde, kompýuteriň ekranynda işjeň sahypa ýerleşdiriler. Baglanylan müşderi kompýuterleriniň ählisini işjeň sahypanyň ýüzünde görmek mümkindir. Müşderi kompýuterleriň sanawa goşulandygy barada sanaw bölüminde, olara baglanylan ýagdaýynda bolsa status bölüminden “BAGLANDY” diýen ýazgy habaryny görmek bolýar.


1-nji surat: IP salgysyna salgylanmak

Ekrany görmek düwmesi işjeň sahypadaky kiçiräk penjirelerden ybarat bolan müşderi kompýuterleriň ulaldylan ýagdaýyny görmek üçin niýetlenilendir. Mysal üçin, 1-nji suratdan görnüşi ýaly, işjeň duran 192.168.10.5 IP salgyly müşderi kompýuteri dolandyrmak üçin, “Ekrany görmek” düwmesine basmaly. Ekranyň ulaldylan ýagdaýyny görmek üçin, ýörite usullaryň ýene biri bolsa, müşderi kompýuter ekranjygynyň üstüne syçanjyk bilen iki gezek basmak arkaly, ony synlap bolýanlygydyr. Netijede, aşakdaky penjire (2-nji surat) ýaly, saýlanyp alynan müşderi kompýuterimiz “Uzakdaky ekran” ady bilen doly ekran görnüşinde peýda bolýar.


2-nji surat: Müşderi kompýuteriň doly ekran görnüşi.

2-nji suratdan görnüşi ýaly, ýokarky penjiräniň at setirinde F2, F3, F6, F7/F8 düwmejikleri ýerleşdirilendir. Bu düwmejiklerden peýdalanyp, işjeň müşderi kompýuterini dolandyryp bolýar. Şol düwmeleriň ýerine ýetirýän işleri aşakdaky tertipdedir:

F2 – täzelemek;

F3 – ulaltgyç (лупа);

F6 – reňk çuňlugyny saýlamak;

F7 – saýlanylan müşderi kompýuterini wagtlaýyn saklamak (doňdurmak);

F8 – saklanylan (doňdurylan) müşderi kompýuterini täzeden iş ýagdaýyna getirmek [2].


3-nji surat: Müşderi kompýuterini serwer bilen birikdirmek.

Müşderi (Client) bölümi – bu bölüm tor ulgamyna bagly bolan müşderi kompýuterleri serwer kompýuteri bilen baglanyşdyrmak üçin niýetlenendir. Müşderi kompýuterleriniň hemmesine ýüklenilmek şerti bilen, “Serwere birikmek” ýazgysy işjeň ýagdaýynda bolmaly. Ol işjeň ýagdaýyndan aýyrlan bolsa, serwer kompýuteri şol müşderi kompýuterini görüp bilmez.

Görşümiz ýaly, tor arabaglanşygy bilen bir ulgama birikdirilen kompýuterleri bitewülikde dolandyrmak, edarasa işleýän hünärmenleriň işiniň netijeliligini ýokarlandyrmaga, iş wagtyna aýawly çemeleşmelerini ýola goýmaga ýardam edýär. Bu bolsa, döwrümiziň her bir hünärmenden esasy edýän talabydyr.


EDEBIÝATLAR

1. Çüriýew M. Maglumatlary goramak – Aşgabat: Türkmen döwlet neşirýat gullugy, 2013.

2. Белов В.В, Чистякова В.И. Программирование в Delphi: процедурное, объектно-ориентированное, визуальное. Учебное пособие для вузов – Москва: Горячая линия–Телеком, 2014.


Çeşme: "Bilim" žurnaly, №4, 2019ý.

Jumamuhammet Abdyýew

Türkmenistanyň Döwlet energetika institutynyň “Maglumat tehnologiýalary” kafedrasynyň müdiri.