EÝÝUBY TÜRKMEN DÖWLETINIŇ SALGYT ÝÖRELGELERI

Berkarar döwletiň bagtyýarlyk döwründe ata-babalarymyzdan miras galan taryhy-medeni gymmatlyklarymyzy, ynsanperwerlik, dost-doganlyk ýörelgelerimizi we däp-dessurlarymyzy ýüze çykarmak we dünýä derejesine götermek, öwrenmek we giňden ýaýmak babatda döwlet derejesinde möhüm işler alnyp barylýar. Bu babatda Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Türkmenistanda milli medeni mirasy ylmy taýdan öwrenmegiň we wagyz etmegiň 2016-2021-nji ýyllar üçin Döwlet maksatnamasynda “türkmenleriň Ýakyn Gündogara köpçülikleýin ýaýramagynyň, şonuň ýaly-da döwlet gurluşynyň, hojalygynyň, ýeriniň we ýerden peýdalanmagynyň, ykdysadyýetiniň, ylmynyň, medeniýetiniň, sungatynyň we binagärliginiň ösüşinde öz milli aýratynlyklaryny saklap galan türkmen halkynyň taryhyny çuň we giňişleýin öwrenmek” ýaly möhüm wezipeleri belleýär [1, s. 74]. Bu wezipelerden ugur alyp, XII asyrda Müsürde esaslandyrylan Eýýuby türkmen döwletiniň durmuş-ykdysady ýagdaýyny, pul-haryt gatnaşyklarynyň we salgyt salmak düzgünleriniň ösdürilmegini açyp görkezmegi we beýan etmegi maksat edindik.

XII asyrda dünýä taryhynda uly yz galdyran serkerde Salaheddin Eýýuby Müsürde 1171-nji ýylda Fatymy döwletini syndyryp, ýerinde Eýýuby türkmen döwletini esaslandyrdy. Salaheddin Eýýubynyň dolandyran ýyllaryny ýurduň durmuş-ykdysady we syýasy durmuşynda bolan çuňňur üýtgeşmeler bilen häsiýetlendirmek bolar. Şol döwürde syýasy giňişliginde Eýýuby türkmen döwletiniň içerki we daşarky ýagdaýlaryny kadalaşdyrmak, döwlet serhetlerini giňeltmek we berkitmek bilen birlikde söwda-ykdysady özgertmeler amala aşyryldy. Bu özgertmeleriň düýp özeninde Eýýuby türkmen döwletiniň ykdysadyýetini, şol sanda salgyt salmak ulgamyny kadalaşdyrmak, söwdanyň we pul-haryt gatnaşyklarynyň ösdürilmegini höweslendirmek ýaly möhüm işler ýatyrdy.

Eýýuby türkmen döwletiniň düzümini dürli kärdäki raýatlar: ýer eýeleri, dolandyryjy ulgamdaky raýatlar, serkerdeler, daýhanlar, ownuk senetçiler, dokmaçylar, dürli ugurdaky ussalar, söwda gatlagyň wekilleri – täjirler, söwdagärler, gämi gurluşykçylary we beýlekiler düzüpdir. Durmuşa geçirilýän ykdysady özgertmeleriň çäginde ýurtda içerki söwda, oba hojalygy we daşary-söwda gatnaşyklary ösdürilip başlandy. Munuň üçin, döwletde şäher hojalygynyň ýagdaýyny gowulandyrmak, durmuş-hojalyk ähmiýetli desgalary we binalary gurmak boýunça zerur iş-çäreleri geçirilipdir. Mundan başga-da, döwletde deňiz üsti bilen söwdany ýola goýmakda gämilere bolan mätäçlikler, döwletde tertip-düzgüniň berjaý edilmeginiň üpjün edilmegine, bazarlarda, harby gulluklarda gözegçiligi amala aşyrmakda, daşary-syýasy gatnaşyklary tertipleşdirmekde we kadalaşdyrmakda döwlet serişdelerine bolan zerurlyklar ýüze çykypdyr. Bu zerurlyklar boýunça döwlet maliýesini kadalaşdyrmak üçin Eýýuby döwletinde salgyt ulgamy döredilip, ilatdan salgytlary we tutumlary ýygnamaklyk ýola goýlupdyr. Sebäbi döwlet maliýesiniň ýüze çykmagynda salgytlar esasy çeşme bolupdyr. Salgyt ýygnama ykdysady medeniýetiň bir bölegi hökmünde ähli döwlet ulgamlaryna mahsus bolupdyr, çünki hiç bir döwlet öz raýatlaryndan salgytlary ýygnamasyz dolandyryp bilmeýärdi.

Eýýuby türkmen döwletinde ozaldan birnäçe durmuş-ykdysady gulluklary (diwanlar) döredilipdir. Muňa mysal edip, döwletde Diwanyl-mal diýip atlandyrylan ösen maliýe we hazyna diwanynyň hereket edendigini görkezmek bolar. Ol maliýe we hazyna diwany öz gözbaşyny Müsürde dörän Ihşidogullary we Tulynogullary, Fatymylar döwletlerden alyp gaýdypdyr. Bu diwanda nazyr dewawyn (diwanyl-malyň ýolbaşçysy, oňa başgaça “sahyb diwanyl-mal” hem diýilýärdi), mütewelli (baş jogapkär, müdir), mustewfi (diwanda işleýän gullukçy), mugyn, şahyt (şaýat), nasyh, musrif (mustewfiden soňra gelýän diwanyň gullukçylary), amyl (diwanyl-malyň amyllyklardaky bölümleriň müdiri), kätipler, naýyplar (gözegçi-gullukçylar) we ençeme döwlet işgärleri zähmet çekipdir.

Döwletde salgytlaryň we ýygymlaryň ýygnalmagyna köp şertler täsir edipdir. Şol şertleriň arasynda salgytlardan we ýygymlardan toplanan serişdeleriň şäherleri berkitmeklige, goşunyň harajatlaryna, ýollary, metjitleri, hassahanalary, gämileri gurmaga, döwletiň çet gyralarynda howpsuzlygy üpjün etmäge, ýetimlere we dul galan aýallara, maýyplara, garrylara we garyp-gasarlara haýyr-sahawat bermek işlerine we beýleki harajatlara sarp edilendigi mälimdir.

Eýýuby türkmen döwletiniň çäginde halkdan ýygnalan ýygymlar iki topara bölünipdir: hilali ýyla (aý ýylyna) we şemsi ýyla (gün ýylyna) görä ýygnalan salgytlar. Aý ýylyna görä howa pasyllaryna bagly bolmaýan salgytlar we ýygymlar ýygnalypdyr. Olara zekat, öý, dükan, hammam, degirmen, mellek ýer, harby gulluklaryň, balyk awlanýan meýdanlaryň, ýag öndürýän ussahanalaryň rugsatnamalary (patentleri), daşary ýurt söwdagärlerinden alynýan humus (bäşden biri – 1/5), hüşür (ondan biri – 1/10) we ş.m. degişlidir. Topraga we pasyllara bagly bolan oba hojalyk ýygymlary gün ýylyna görä ýygnalypdyr. Bu salgytlar hasyl ýygnalandan soň alnypdyr.

Eýýuby türkmen döwletinde şäher ilatynyň köplügine garamazdan, ýurduň oba hojalygy ösdürilipdir. Sebäbi Nil derýasynyň aşaky akymyndaky ýerler gadymy döwürlerden bäri esasy mes toprakly ýerler hasaplanypdyr. Şonuň üçin, döwlet hazynasynyň (şol wagtky atlandyrylyşy “beýtil-mal”) girdejisiniň agramly bölegini daýhanlar çekipdirler. Daýhanlardan toplanan rüsumu hawliýýil-bahr, resm el-jerarif el-hass ýaly ýygymlar, esasan, döwletiň içindäki derýalaryň we kanallaryň gözegçiligine sarp edilipdir [8, s. 15].

Mundan başga-da, döwlet salgytlary ýer eýelerinden hem alnypdyr. Ol ýygymlara hyraç (oba hojalyk ýygymlary) diýlipdir. Müsürli taryhçy Makryzynyň berýän maglumatyna görä, Müsüriň ýerleri 7 topara bölünipdir: 1-nji topara soltanyň diwanyna degişli bolan ýerler giripdir. 2-nji topar – serkerdelere we esgerlere ykta edilip paýlanan ýerler; 3-nji topar – haýyr-sahawat guramalaryna we jemgyýetçilik birleşiklerine berlen ýerler; 4-nji topar – dini guramalara berlen wakf ýerler; 5-nji topar – şahsyýetler tarapyndan satyn alnan hususy mülk ýerler, 6-njy topar – tokaýlar, 7-nji topar ýerlere – çöller degişli bolupdyr [2, s. 97]. Döwletde hyraç ýygymyny ýygnamakda bir ýörelge ýörgünli bolupdyr: Nil derýasy joşmadyk ýyllarynda döwletiň ilatdan hyraç ýygymyny ýygnamaga ygtyýary bolmandyr. Bu ýagdaýlar öz gezeginde agrar hojalygyna degişli bolan ýerleriň mesliginiň hiline görä toparlara bölünmegine getiripdir: mes toprakly ýerler, mesligi orta derejeli ýerler, ýarym şorlukly we şor ýerler. Müsürde oba hojalygyna degişli bolan ýerlere Nil derýasynyň joşmagynyň öňisyrasynda we derýanyň suwunyň çekilmeginden soňra deliller esasynda gözegçilik edilipdir we ýüze çykan üýtgeşmeler depderlere bellenilipdir. Onda ýer böleklerine haýsy ekiniň ekilmelidigi, çak bilen näçeräk mukdarda tutumlaryň alnyp boljakdygy görkezilipdir. Oba hojalyk tutumlaryny ýygnamak wagty gelende, jogapkär ýolbaşçylar depderlerde ozaldan bellenen görkezmeler esasynda ýygymlary ýygnapdyrlar. Mülk ýerleri bar bolan hususy ýer eýelerinden hüşür görnüşde tutumlar ýygnalypdyr. Bag-bakja ekinleri we şeker çiňrigi ýetişdirilen ýerlerden hyraç 3 ýylda bir gezek alnypdyr. Mälim bolşy ýaly, döwletde Nil derýasynyň suwlary birnäçe kanallaryň we howuzlaryň üsti bilen uzak aralyklara çenli ýetirilipdir, olaryň suwundan suwarmak, içmek, beýleki hajatlar üçin peýdalanylypdyr. Bu işleriň amal edilmegine gözegçiligi häkimleriň we ykta ýer eýeleri-serkerdeleriň jogapkärçiliginde bolupdyr.

Häzirki zaman girdeji salgydynyň gadymy gornüşi bolup, XII asyrda Müsüriň çäginde ýerleşen köllerde, Nil derýasynda, Ortaýer we Gyzyl deňizleriň kenarynda giňden ýaýran balykçylykdan, ýurduň öri meýdanlarynda mal bakmakdan alnan tutumlaryň hyzmat edendigini görkezmek bolar. Döwletiň Nastaru we Tinnis ýerlerindäki bol balykly kölleri soltanyň diwanyna degişli bolupdyr. Bu köller balyk tutmaga isleg bildiren raýatlara döwlet tarapyndan rugsatnama esasynda ýyllyk kärendesine berlipdir. Mysal üçin, soltan Salaheddiniň döwründe Nastaru kölünde balykçylyk üçin ýyllyk kärendesiniň möçberi 17.500 dinara çenli ýetipdir. Soltan bu köllerden gelen girdejini ýetimlere we dul galan aýallara sarp edipdir. Ýurduň öri meýdanlary hem süri eýelerine mallaryny bakmak üçin peýdalanmaga kärendesine berlipdir. Meýdanlarda otlaýan dowarlardan, iri şahly mallardan, düýelerden, saklanan bal arylaryndan aýry-aýry ýygymlar ýygnalypdyr [5, s. 25-27].

Halkdan ýygnalýan zekatlar (eýeleýän emläginiň 40-dan 1 bölegi) döwletiň girdeji çeşmeleriniň biridir. Ozal döwletiň ähli künjeginde dürli wezipede we kärde işlän ilatdan mukus ((şerigat daşy salgydy) diýlip atlandyrylan ýygymlar alnypdyr. Makryzy öz işlerinde soltan Salaheddiniň 1171-nji ýylda Müsürde alynýan mukus ýygymyny ýatyrdyp, ýerine zekat ýygymyny girizmek hakyndaky Permany kabul edendigi barada maglumat beripdir [2, s. 103-104]. Soltanyň salgytlar barada Permanynyň kabul edilmegi onuň merkezleşdirilen häkimiýetiniň berkidilmegi üçin esas bolup hyzmat edýär. Sebäbi döwletde maliýe binýadynyň bolmagy onuň özüniň bar bolmagynyň zerur şerti bolup durýar. Soltan Salaheddin 1177-nji ýylda Kus şäheriniň häkimine öz çykaran permanyny ugradyp, hajylardan we Aleksandriýa-Ýemen şäherleriniň aralygynda söwda bilen meşgullanan täjirlerden “Tüjjar el-Karimden” mukus tutumy almaklygy gadagan edip, ýerine zekatlary almagy tabşyrypdyr. Bu barada 1183-nji ýylda haj parzyny ýerine ýetirmek maksady bilen, Müsüriň üstünden geçen arap syýahatçy, alym we şahyr Ibn Jubeýriniň ýol ýazgylarynda hem duş gelmek bolýar. Ol ýazgylarynda Ortaýer deňziniň we Nil derýasynyň kenarynda ýerleşýän portlarda döwletiň salgyt ýygnaýjylarynyň ýolagçy adamlardan we hajylardan zekat ýygymlaryny ýygnamak üçin durandygyny belläpdir [3, s. 39-40]. Zekat ýygymlar iki görnüşde: nagt görnüşde (uýun) – altyn, kümüş pullar hem-de tebigy önümler görnüşde – söwda harytlary, süri haýwanlary, miwe önümleri we hurma alnypdyr.

Eýýuby türkmen döwletinde diňe bir salgyt ulgamynyň ösüşi däl, eýsem pul serişdelerini ýygnamakda amala aşyrylýan döwlet gözegçiliginiň hem uly ähmiýete eýe bolandygyny görmek bolýar. Mysal üçin, ýurtda aýal-gyzlardan, çagalardan, gullardan we näsag (däli) adamlardan başga zähmete ukyply ýaşdaky erkek adamlardan jewali salgydy alnypdyr. Soltan Salaheddiniň döwründe bu salgyt döwletiň esasy girdeji çeşmeleriniň biri bolandygy üçin gönüden-göni soltanyň bellän işgärleri tarapyndan toplanypdyr. Jewali salgydy adam başyna: baýlardan 4,1/6 dinar, ortaça ýagdaýly adamdan 2,1/4 dinar, garyplardan 1,5/8 dinar, işgärlerden 2,1/4 dinar ýyllyk ýygnalypdyr. Makryzynyň bellemegine görä, 1191-nji ýylda Müsürde ýygnalan jewali salgydyndan 130.000 dinar jemlenipdir, döwletiniň bütin çäginden jemlenen jewali ýygymy 200.000 dinara çenli ýetipdir [4, s. 317-318]. Bu pul serişdeleri döwletiň durmuş-ykdysady maksatlary üçin peýdalanylypdyr.

Ýurtda ýygymlardan gelýän pul serişdeler barada her ugra degişli jogapkär işgär tarapyndan hasabat taýýarlamak düzgüni hem ýola goýlan. Muňa mysal edip, ýygnalan jewali salgydynyň günlük hasabatyna mahzume, on günlük hasabatyna ruzname, aýyň ahyryna çykarylan hasabatyna hatme, ýylyň jemine çykarylan hasabata amel diýlip atlandyrylandygyny görkezmek bolar. Jogapkär gullukçylar ilatdan tutumlary gol çekdirip kabul edipdirler we olar boýunça maliýe hasabatlaryny taýýarlapdyrlar. Şeýle-de ýygnalan salgytlaryň möçberini görkezýän muwafa we jemaga (meýilnama we ýygnalan) depderleri hem bolupdyr. Bu bolsa ýurtda amala aşyrylýan ykdysady hereketleriň berk gözegçilikde saklanýandygyny äşgär edýär.

Döwletiň girdeji salgydyna degişli bolan riba salgydy Kair, Aleksandriýa şäherlerinde ýerleşen döwlet öýleri, dükanlary, degirmenleri, duralgalary, ammarlary boýag işleri bilen meşgullanýan dokmaçylara, şem ýasaýan, gylyç we eýer ýasaýan ussalara, senetçilik bilen meşgullanýan senetkärlere kärendesine bermek arkaly ýygnalypdyr. Bu, bir tarapdan, döwletde hünärmentçiligiň, senetçiligiň ösmegine itergi berse, ikinji tarapdan, ýurtda pul-haryt gatnaşyklarynyň ösmegine şert döredipdir. Mellek ýer eýelerden we baglary bolan adamlardan ahkar (renta) tutumlary ýygnalypdyr. Riba we ahkar ýygymlardan gelen pul serişdeler döwletde zerur hassahanalaryň we gala diwarlarynyň gurluşygyna harçlanypdyr [6, s. 442].

Döwletde resm el-hafare (gorag) salgydy hem girdeji çeşme bolup hyzmat edipdir. Bu salgyt serhetde, merkezden çetde ýerleşýän çola ýerlerde we ýollarda söwda kerwenleriň, ýolagçylaryň, ilatyň döwlet tarapyndan garakçylardan goralmagy, howpsuzlygynyň üpjün edilmegi üçin ýygnalypdyr. Bu bolsa söwda kerwenleriň, ilatyň rahat ýaşamagyny we hekeret etmegini kepillendirip, döwletde söwda gatnaşyklarynyň ösmegine getiripdir.

El-mewaris el-haşriýýe (mirasdary bolmadyk emläkler) atly emläkden ýygnalan salgytlar döwletiň girdeýji çeşmeleriniň biridir. Hereket eden düzgüne görä, eger-de bir kişi ýogalanda, yzynda mirasdüşeri bolmasa, ilki bilen onuň wesýetleri ýerine ýetirilip, artan emlägi döwlet hazynasyna (“beýtil-mal”) tabşyrylypdyr. Aradan çykan adamyň wesýeti bolmadyk halatynda, emlägiň ählisi döwlet hazynasyna (“beýtil-mal”) tabşyrylypdyr. Eger aradan çykan adamyň mirasdüşeri bar bolup, ýöne onuň galdyrylan mirasyň ählisini almaga hukugy bolmasa, onda mirasdüşere özüne düşýän paýy berlip, mirasyň galan bölegi döwlet hazynasyna (“beýtil-mal”) tabşyrylypdyr. Taryhy maglumatlardan, soltan Salaheddiniň Damaskdaky hazynasyna jogapkär gullukçysy el-Safiýý bin el-Kabyzyň mirasdüşeriniň ýoklugy sebäpli, onuň öz emläginiň agramly bölegini memluklaryň arasynda paýlap, haýyr-sahawat edendigi, emlägiň galan böleginiň el-Mewaris el-Haşriýýe diwanyna tabşyrandygy mälimdir [7, s. 75-76].

Döwletde hemişe toplanýan salgytlardan daşary bir maksatlaýyn ýygnalýan tutumlar hem bolupdyr. Döwlet ähmiýetli desga hasaplanan köprüleriň gurluşygyna halkdan ýygnalan ýygymlar munuň aýdyň mysalydyr. Bu ýygymyň möçberi hem dürli bolupdyr. Meselem, döwletiň kiçi sebitlerinden bu salgydyň möçberi 10 dinara barabar bolan. Köprüleriň gurluşygyna harçlanan çykdaýjylardan artan pullar döwlet hazynasyna (“beýtil-mal”) tabşyrylypdyr.

Şeýlelikde, Eýýuby türkmen döwletinde hereket eden salgyt ýörelgelerini has ýönekeý görnüşde häsiýetlendirip, onuň döwlete durmuş-ykdysady, goranyş, hemaýat ediş ulgamlarda öz wezipesini ýerine ýetirmäge mümkinçilik berendigini, ilata salgyt salmagyň ählumumy häsiýetini we durmuş-ykdysady zerurlyklardan ugur almak bilen, gyradeň bölünendigini, şeýle-de ýurtda pul-haryt gatnaşyklarynyň ösendigini görkezmek bolar. Çünki, salgyt salmagyň düzgünlerini we gözegçiligini göz öňünde tutýan salgyt ulgamynyň döremegi we hereket etmegi diňe ösen pul-haryt gatnaşyklarynyň bar bolan şertlerinde mümkindir.


EDEBIÝATLAR

1. Türkmenistanda milli medeni mirasy ylmy taýdan öwrenmegiň we wagyz etmegiň 2016-2021-nji ýyllar üçin Döwlet maksatnamasy. // Türkmenistanyň Prezidentiniň namalarynyň we Türkmenistanyň Hökümetiniň çözgütleriniň ýygyndysy.–2016.–№7.

2. Makryzy. Hytat, I.

3. Ibn Jubeýr. Rihle el-kinani.

4. Ibn Memmaty. Kawaninil-dewanin.

5. Kürd Ali. Hytat el-Şam. I. Damask, 1925.

6. Remezan Şeşen. Salahaddin Eýýuply we döwlet. – A., 2002

7. Rabie. The Financial System of Egypt. London, 1972.

8. Rabie. El-Nüzum el-Maliýýe fi Mysr Zaman el-Eyyübiyyin. Kair, 1964.


Çeşme: "Türkmenistanda ylym we tehnika" žurnaly, №4, 2019ý.

Amanmyrat Hudaýgulyýew

Türkmenistanyň Döwlet energetika institutynyň “Jemgyýeti öwreniş ylymlary” kafedrasynyň mugallymy.

Maýa Akmyradowa

Türkmenistanyň Döwlet energetika institutynyň “Jemgyýeti öwreniş ylymlary” kafedrasynyň müdiri.